by Giulia Ghidelli – Dutch follows English
In the past years, the phenomenon of femicide has gained increasing space in the news, together with a progressively growing awareness of systemic gender violence matters, such as the gender pay gap, the #metoo movement against sexual harassment in the entertainment world, and structural discrimination. According to the EU Monitor, one out of three women in the EU has experienced physical and/or sexual violence since the age of 15. In 2015, the UN Special Rapporteur on violence against women and girls, its causes and consequences, Dubravka Simonovic, requested the creation of The Femicide Watch Initiative to collect observations and data on the phenomenon. Along with an increasing wokeness, we are witnessing a controversial wave of scepticism towards the very legitimacy of the term “femicide”. Let’s delve into a more precise definition of the phenomenon. Diana Russel, a feminist scholar and activist, popularised the word “femicide” in the 1970s, defining it as “the killing of women because they are women.” (Seelye, 2020).
The Vienna Declaration on Femicide (2012) proposes the following definition for the phenomenon, synthesised by the European Institute for Gender Equality’s page. “Femicide” consists, among other things, of the “killing of women and girls because of their gender, which can take the form of murder of women as a result of intimate partner violence; torture and misogynist slaying of women; killing of women and girls in the name of “honour”; the targeted killing of women and girls in the context of armed conflict; dowry-related killings of women; killing of women and girls because of their sexual orientation and gender identity; killing of aboriginal and Indigenous women and girls because of their gender; female infanticide and gender-based sex selection foeticide; genital mutilation-related deaths; accusations of witchcraft; and other femicides connected with gangs, organised crime, drug dealers, human trafficking and the proliferation of small arms” (Vienna Declaration on Femicides, 2012; European Institute for Gender Equality, 2017).
The EIGE’s Glossary of definitions of rape, femicide and intimate partner violence provides a statistical definition of “femicide”: “The killing of a woman by an intimate partner and the death of a woman as a result of a practice that is harmful to women. An intimate partner is understood as a former or current spouse or partner, whether or not the perpetrator shares or has shared the same residence with the victim.” (EIGE, 2017). Additionally, in the same document, it is possible to find a list of Member States’ legal definitions of the phenomenon. What is immediately noticeable is that most member states do not have a fixed legal definition identified.
The absence, in most of the EU’s member states’ legal systems, of a proper definition of femicide, contributes to the institutional opacity of the phenomenon, and to the difficulty of understanding it and providing structured interventions and effective protection systems for women.
Statistics
Part of the problem is represented by the fact that most EU countries do not report data on gender-based violence accurately or at all in their national statistics, either to the UNODC (United Nations Office on Drugs and Crime) international database or any other international organisation’s database (Corradi, 2021).
Because of this lack of systematic data, independent organisations such as the European Data Journalism Network and the Mediterranean Institute for Investigative Reporting started manually collecting their data from 20 EU countries. Their research has uncovered that Greece, Slovenia, Germany, and Italy have seen significant increases in femicides since 2019. Specifically, Greece had the highest increase in femicides in 2021 with a growth of 187.5% from 8 incidents in 2020 to 23 registered incidents in 2021 (Louloudis, Morfonios, Zafeiropoulos, 2023).
According to Corradi’s briefing “Femicide, its causes and recent trends: What do we know?” (2021), UNODC estimates that 87,000 women were intentionally killed in 2017, of whom intimate partners or family members killed 58 %, so 50 300. Moreover, according to the rate per 100,000 female population, Africa yields the highest share (3.1), followed by the Americas (1.6), Oceania (1.3), Asia (0.9) and Europe (0.7) (Corradi, 2021:3). These are the most recent global data from reliable sources. As emphasised in the briefing, most of the figures currently considered to be the most reliable are already quite outdated, up to five years old. Calculating more recent figures is challenging or not possible since there are severe gaps in data from specific countries and irregular data input. Moreover, the COVID-19 pandemic has been one of the biggest challenges to data sourcing.
According to Corradi (2012:5), considering the rate per 100,000 of the female population, in Europe, Latvia has the highest rate (4.08), while Finland, Greece and Italy have the lowest (0.33, 0.36 and 0.36, respectively). Data is sourced from the 2019 UNODC dataset.
The dramatic lack of updated and systematic data represents a problem not only from the point of view of legal implementation and effective interventions but also from social and cultural points of view. Violence against women is widely under-reported: less than 40 % of women victims report their cases or seek help (UN Women, 2021). This causes statistical underestimation of forms of violence against women and girls, especially in cases in which public agencies are the data collectors (Corradi, 2021). As emphasised by Corradi (2021) in her report, the widespread under-representation of the phenomenon of femicides contributes to denial and ignorance about the problem itself and its dramatic magnitude, which leads to increased abuse and violence. Another issue emerging from the report is represented by the presence of cultural and bureaucratic obstacles to the registration in official national statistics of women’s violent deaths as “femicides”. This phenomenon contributes to the statistical under-representation and denial of femicides. According to the author, these impediments include: “denial and disinterest in the problem; sheer underestimation of its magnitude which translates into misreporting; or lack of resources and multi-agency coordination towards making gender visible in hard-changing reporting practices (a typical example is lack of communication between local mortuary registers and national statistical agencies).” (Corradi, 2021:4).
In the following tables, you can see the number of female victims of intentional killing per sub-region of Europe (Source: Corradi (2021: 25), UNODC, Homicide Statistics, 2019. * The rate refers to the most recent year available.)
As depicted in the tables, the European countries with the highest rates of female victims of intentional killing per 100,000 female population, with data updated in 2019 at the latest, are Latvia, the Russian Federation, Montenegro and Belgium. The countries with the lowest rates are represented by Ireland, Italy, Greece, Poland and the Netherlands.
Risk factors
The factors contributing to gender-based violence and, therefore, to high rates of femicides, can be identified in social phenomena widespread on a macro scale, such as systemic gender inequality present in societies, common cultural biases and habits, and the lack of emotional and sexual education (Sen, 2022).
According to Corradi (2021:2), these are some elements specific to femicides: women are disproportionately killed by men. UNODC estimated that in 2017 87.000 women were intentionally killed, and approximately 90% of suspects were male (UNODC, 2018). Women are mostly killed in the context of intimate or family relationships. Femicide victims have previously encountered gender-based violence. Most femicide cases occur as the final phase of interpersonal or domestic violence. Women’s social vulnerability, legal inequality, and impaired access to education, leading to gender inequality, stereotypes and social discrimination, are drivers of gender-based violence and femicide. Since these cultural and social factors can go through significant variation on a long-term basis, the rate at which women are killed tends to be more stable than that of men (UNODC, 2018). Moreover, according to Stamatel (2014), the number of women killed increases as the overall rate of homicides decreases. Since the phenomenon of femicides is context- and gender-specific, policies that effectively decrease male-to-male killing do not affect femicide. Thus, the number of femicides remains stable, or increases (Stamatel, 2014).
It is important to stress the relevance of societal responsibilities in dealing with the phenomenon of femicide. Corradi (2021) makes a comparison based on gender in exposure to violence: “While the causes of male victimisation are mostly linked to levels of socio-economic development and are facilitated by alcohol as well as drug abuse, female victimisation is more closely linked with the structural characteristics of societies, such as gender roles and status, as well as gender inequality. Women continue to bear the heaviest burden of victimisation because of gender stereotypes and inequality.” (2021: 2).
Phenomena such as poverty, legal protection gaps and gender inequality are strongly connected and mutually influenced. According to the EU Monitor, “Most EU countries have laws tackling violence against someone because of gender or sexual orientation, but the lack of a common definition of gender-based violence and common rules to address the issue helps to perpetuate the problem. That is why the European Parliament has repeatedly called for new EU legislation on this. Women and girls are the main victims, but it can also affect men. LGBTIQ+ people are also often targeted. It has negative consequences at the individual level as well as within the family, community and at an economic level.” Moreover, according to The World Bank, gender inequality is a widespread problem around the world, determining financial constraints for women which play an important role in their exposure to abuse and violence. “In 59 countries, there are no laws against sexual harassment at work. Myanmar, Uzbekistan and Armenia are among 46 countries where there is no legal protection against domestic violence. […] Countries whose laws discriminate against women and do not promote gender equality suffer economically. […] The link between the fight against poverty and gender equality is strong.” (The World Bank, 2015, online opinion piece related to the Women, Business and the Law 2016 report).
Notably, in countries with extremely traditional social systems, social phenomena contributing to women’s empowerment, such as refusing traditional gender roles, entering the job market, and divorce, can represent risk factors for femicides (Stamatel, 2014). According to the same study, political and legal reforms regarding women’s rights and collective status represent a protective factor.
Moreover, Corradi (2021) highlights an interesting aspect: the 2014 European Union Agency for Fundamental Rights survey showed that high rates of violence against women and girls (VAWG) still exist in Northern European countries, even if they present the highest gender equality indices worldwide. This apparent paradox is addressed by the author by stating that, “While gender equality is important, it does not explain VAWG straightforwardly (Ivert et al., 2019)” (2021:10). Gender-based violence is intertwined with several factors existing on individual and interpersonal levels, such as physical and sexual abuse in childhood; education; drinking behaviour patterns; and the quality of neighbourhood social ties (Corradi, 2021:10; Ivert, et al., 2019).
What’s new in the implementation of protection against gender-based violence in the EU
According to the 2024 report on gender equality in the EU by the European Commission, “On 6 February 2024, a provisional political agreement was reached on the Commission proposal for a Directive on combating violence against women and domestic violence. The Directive is a milestone: the first comprehensive legal instrument at the EU level to tackle violence against women and domestic violence.” (2024: 4). The report also gives an outline of the current domestic legislation and policies in the European Union to fight gender-based violence. Here are some of the most relevant examples.
Lithuania has adopted a new national law on Protection against Domestic Violence, which was valid from 1 July 2023. This law will implement measures improving protection for survivors of domestic violence, and an inter-institutional cooperation mechanism at the national and local level between the police, specialised assistance centres, child protection services, hospitals, representatives of municipalities, and other institutions.
The parliament in the Netherlands voted for a new law on sexual offences in June. With this law, the government aims to protect victims of sexual crimes better. The law clarifies what constitutes an offence and expands the list of sexually transgressive behaviour. Moreover, from July the 1st 2024, The Netherlands will officially and legally recognise that sex without consent is rape, becoming the 17th country out of 31 European states analysed by Amnesty International. The Dutch Senate removed the requirement that rape must involve physical force, threat or coercion. The process to adopt this law was facilitated by Amnesty International Netherlands.
Finland approved a new legislation on sex crimes that came into force on 1 January 2023. Notably, the law introduces a wider definition of rape that no longer requires the use of violence or threat of violence and the narrative of a defenceless victim. According to the new law, any non-consensual sex act will be considered rape.
In Bulgaria, the Parliament has approved an amendment to the Criminal Code that provides for harder penalties for physical violence.
Following a state investigation in Malta into the femicide of Bernice Cassar, killed by her partner while awaiting police action on a protection order breach, the Maltese government has put into practice several recommendations from the inquiry report. Malta set up its first domestic violence hub on 29 November 2023, after the introduction of the third national strategy on gender-based violence and domestic violence (2023-2028).
In Belgium, on 29 June 2023, the Parliament approved a new law, known as “the Stop Femicide Law”. This is not a criminal law but a framework law providing a set of tools for monitoring and prevention of femicides. Belgium thus becomes the first European country to adopt a comprehensive legal framework to prevent and combat this phenomenon.
Finally, Poland approved the “Anti-Violence Act 2.0” on 15 August 2023, with amendments to strengthen existing legislation to prevent domestic violence. The measures extend protection to include those who have endured economic violence and cyber-violence. The term “family violence” was replaced with “domestic violence” and the Act stipulates that minors are to be treated as victims when they witness violence.
Prevention and further actions: what else can be done?
The Centre for Research & Education on Violence Against Women & Children (CREVAWC) addresses the issue with the following 4 main fields of action to end femicides on GBV Learning Network: enrich data and documentation, enhance prevention, raise awareness, and tackle the legal protection gap with legislative and policy reform.
UN Women proposes, in its online piece “Take action: 10 ways you can help end violence against women”, their interpretation of the most important elements to prevent and fight gender-based violence, and they could be considered an anti-femicide manifesto:
- Listen to and believe survivors;
- Teach the next generation and learn from them;
- Call for responses and services fit for purpose;
- Understand consent;
- Learn the signs of abuse and how you can help;
- Start a conversation;
- Stand against rape culture;
- Fund women’s organizations;
- Hold each other accountable;
- Know the data and demand more of it.
Last but not least, the European Commission’s 2024 report on gender equality in the EU emphasises, among other elements, different factors that can contribute to a positive transformation towards enhanced gender equality. The report highlights the importance of building a gender-equal economy, closing the gender care gap, addressing the gender pay and pension gaps, involving more women in political decision-making, and the diffusion of gender mainstreaming as a strategic approach to involve a gender lens “into every aspect of policy, planning, and decision-making processes. Gender mainstreaming makes gender equality an integral part of broad or sectoral policies, legislative initiatives or funding programmes” (2024:53), and intersectionality. It is crucial to mention that intersectionality is especially important, since women of colour, women with a migrant or asylum background, women with disabilities, trans and queer women, and women part of minorities, are significantly more likely to suffer from compounded discrimination than their cis-white counterparts.
Conclusions
The takeaway from the past years is quite self-evident: even if we are witnessing positive changes in legislation and policies in the EU, we still have plenty of work ahead of us. As emphasised by the 2024 report on gender equality in the EU, we see a dramatic ideological backlash represented by the growth of anti-feminist movements in Europe and globally. As shown in the 2023 UN Gender Social Norms Index, which quantifies prejudices and biases against women in the dimensions of political, educational, economic and physical integrity, almost 90% of those surveyed hold fundamental biases against women.
How can we conclude this reflection? As individuals, professionals and scholars, we must keep fighting for a more just and equal world with our own tools, such as research-based solutions, the right to vote, civil disobedience, collective action, information, education, and sisterhood.
References and sources
Corradi, C. (2021). Femicide, its causes and recent trends: What do we know. European Parliament Coordinator, Policy Department for External Relations Directorate General for External Policies of the Union, 35. https://www.europarl.europa.eu/RegData/etudes/BRIE/2021/653655/EXPO_BRI(2021)653655_EN.pdf
Centre for Research & Education on Violence Against Women & Children (CREVAWC), Actions to end femicides, online document on GBV Learning Network, https://gbvlearningnetwork.ca/our-work/infographics/actionstoend/Actions-to-End-FemicidePLAIN-TEXT.pdf
EIGE (2023) Hidden in plain sight: improving legal responses for ‘invisible’ victims of femicide, online article published on the 7 February 2023, https://eige.europa.eu/newsroom/news/hidden-plain-sight-improving-legal-responses-invisible-victims-femicide?language_content_entity=en
European Commission (2024) 2024 report on gender equality in the EU, Luxembourg: Publications Office of the European Union, 2024 © European Union, 2024, https://commission.europa.eu/document/download/965ed6c9-3983-4299-8581-046bf0735702_en?filename=2024%20Report%20on%20Gender%20Equality%20in%20the%20EU_coming%20soon.pdf
European Institute for Gender Equality (2017). Glossary of definitions of rape, femicide and intimate partner violence, https://eige.europa.eu/publications-resources/thesaurus/terms/1192?language_content_entity=en
EU Monitor (2022) How the EU is tackling gender-based violence, online piece published on Wednesday, April 20th 2022. https://www.eumonitor.eu/9353000/1/j9vvik7m1c3gyxp/vlmlkfsdb5tu?ctx=vhshnf7snxu9&start_tab1=35
Ivert AK, Gracia E., Lila M., Wemrell M., Merlo J., Does country-level gender equality explain individual risk of intimate partner violence against women? A multivel analysis of individual heterogeneity and discriminatory accuracy (MAIHDA) in the European Union, European Journal of Public Health, Vol 3, n 2, 2019.
Khatsenkova, S. (2023) ‘A silent epidemic’: Have murders of women increased in Europe?, an online article published on Euronews. on 08/03/2023 – 11:27, https://www.euronews.com/2023/03/08/a-silent-epidemic-have-murders-of-women-increased-in-europe#:~:text=Their%20research%20has%20uncovered%20that,23%20registered%20incidents%20in%202021
Louloudis, I., Morfonios, N., Zafeiropoulos, K. (Mediterranean Institute for Investigative Journalism) (2023) The Undeclared War on Women in Europe, Part 1 – Femicide and the rise of violence against women in Europe during the pandemic. A cross-border data survey by MIIR conducted for the first time in Europe. Online article published on 2/24/2023 by the Mediterranean Institute for Investigative Journalism, https://miir.gr/o-akirychtos-polemos-kata-ton-gynaikon-stin-eyropi-meros-1o/
Nijhuis, P. (2024) Netherlands: ‘Historic victory’ as Dutch law adopts consent-based definition of rape, an online article published on March 19 2024 on the webpage of Amnesty International, retrieved at https://www.amnesty.org/en/latest/news/2024/03/netherlands-historic-victory-as-dutch-law-adopts-consent-based-definition-of-rape/
Seelye, K., Q. (2020) Diana Russell, Who Studied Violence Against Women, Dies at 81, Published in The New York Times on the 6th of August 2020, Obituaries, https://www.nytimes.com/2020/08/06/obituaries/diana-russell-dead.html
Sen, S. (2022) Major Drivers of Femicide, A Global Pandemic, Online article published on Rights of Equality, in the section VIOLENCE AGAINST WOMEN AND GIRLS, on the 25th of November 2022, https://www.rightsofequality.com/major-drivers-of-femicide-a-global-pandemic/
Stamatel, J. (2014) Explaining variations in female homicide victimization rates across Europe. European Journal of Criminology, Vol 11, n 5, pp. 578-600. https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/1477370814537941
The World Bank (2015) Discriminating Against Women Keeps Countries Poorer, Online piece written by Sri Mulyani Indrawati, Chief Operating Officer and Managing Director of the World Bank and published on September 10th 2015, https://www.worldbank.org/en/news/opinion/2015/09/10/discriminating-against-women-keeps-countries-poorer
UN Women (2023) Take action: 10 ways you can help end violence against women, online article published on 7 DECEMBER 2023, https://www.unwomen.org/en/news/stories/2020/11/compilation-take-action-to-help-end-violence-against-women
UN Women (2021) COVID-19 and Ending Violence against Women and Girls. https://www.unwomen.org/en/digital-library/publications/2020/04/issue-brief-covid-19-and-ending-violence-against-women-and-girls
United Nations (2012). Vienna Declaration on Femicide
UNODC (2018) Global Study on Homicide. Gender-related killing of women and girls, Executive Summary. https://www.unodc.org/documents/data-and-analysis/GSH2018/GSH18_Gender-related_killing_of_women_and_girls.pdf
“We vechten met onderzoek” Femicides in de Europese Unie en wereldwijd, een overzicht
door Giulia Ghidelli, Vertaling door Mara Wemmenhove
In de afgelopen jaren heeft het fenomeen van femicide steeds meer aandacht gekregen in het nieuws, samen met een groeiend bewustzijn van systemische gendergerelateerde geweldsvraagstukken, zoals de loonkloof tussen mannen en vrouwen, de #metoo-beweging tegen seksuele intimidatie in de entertainmentwereld, en structurele discriminatie. Volgens de EU Monitor heeft een op de drie vrouwen in de EU sinds hun 15e fysieke en/of seksuele geweld ervaren. In 2015 verzocht de VN-Speciaal Rapporteur voor geweld tegen vrouwen en meisjes, de oorzaken en gevolgen daarvan, Dubravka Simonovic, om de oprichting van het Femicide Watch Initiative om waarnemingen en gegevens over het fenomeen te verzamelen. Naast een groeiend bewustzijn, zien we een controversiële golf van scepsis ten aanzien van de legitimiteit van de term “femicide”. Laten we een meer precieze definitie van het fenomeen nader bekijken. Diana Russel, een feministische geleerde en activist, populariseerde het woord “femicide” in de jaren 70 en definieerde het als “de moord op vrouwen omdat ze vrouwen zijn.” (Seelye, 2020).
De Verklaring van Wenen over Femicide (2012) stelt de volgende definitie van het fenomeen voor, samengevat door de pagina van het Europees Instituut voor Gendergelijkheid. “Femicide” bestaat, onder andere, uit de “moord op vrouwen en meisjes vanwege hun geslacht, wat de vorm kan aannemen van moord op vrouwen als gevolg van intiem partnergeweld; marteling en vrouwenhaatmoord op vrouwen; moord op vrouwen en meisjes in naam van ‘eer’; gerichte moord op vrouwen en meisjes in de context van gewapend conflict; bruidsschatgerelateerde moorden op vrouwen; moord op vrouwen en meisjes vanwege hun seksuele oriëntatie en genderidentiteit; moord op inheemse en oorspronkelijke vrouwen en meisjes vanwege hun geslacht; vrouwelijke infanticide en gendergebaseerde geslachtsselectie foeticide; genitale verminkinggerelateerde sterfgevallen; beschuldigingen van hekserij; en andere femicides in verband met bendes, georganiseerde misdaad, drugshandelaren, mensenhandel en de proliferatie van handvuurwapens” (Verklaring van Wenen over Femicides, 2012; Europees Instituut voor Gendergelijkheid, 2017).
De Glossary of definitions of rape, femicide and intimate partner violence van het EIGE biedt een statistische definitie van “femicide”: “De moord op een vrouw door een intieme partner en de dood van een vrouw als gevolg van een praktijk die schadelijk is voor vrouwen. Een intieme partner wordt begrepen als een voormalige of huidige echtgenoot of partner, ongeacht of de dader al dan niet dezelfde woning deelt of heeft gedeeld met het slachtoffer.” (EIGE, 2017). Bovendien is het in hetzelfde document mogelijk om een lijst te vinden van juridische definities van het fenomeen in de lidstaten. Wat onmiddellijk opvalt, is dat de meeste lidstaten geen vaste juridische definitie hebben.
De afwezigheid van een juiste definitie van femicide in de juridische systemen van de meeste EU-lidstaten draagt bij aan de institutionele ondoorzichtigheid van het fenomeen en aan de moeilijkheid om het te begrijpen en gestructureerde interventies en effectieve beschermingssystemen voor vrouwen te bieden.
Statistieken
Een deel van het probleem wordt vertegenwoordigd door het feit dat de meeste EU-landen geen gegevens over gendergerelateerd geweld nauwkeurig of helemaal niet rapporteren in hun nationale statistieken, noch aan de internationale database van het UNODC (United Nations Office on Drugs and Crime) noch aan de database van een andere internationale organisatie (Corradi, 2021).
Vanwege dit gebrek aan systematische gegevens begonnen onafhankelijke organisaties zoals het European Data Journalism Network en het Mediterranean Institute for Investigative Reporting handmatig gegevens te verzamelen uit 20 EU-landen. Hun onderzoek heeft onthuld dat Griekenland, Slovenië, Duitsland en Italië sinds 2019 een significante toename van femicides hebben gezien. In het bijzonder kende Griekenland de hoogste toename van femicides in 2021 met een groei van 187,5% van 8 incidenten in 2020 tot 23 geregistreerde incidenten in 2021 (Louloudis, Morfonios, Zafeiropoulos, 2023).
Volgens Corradi’s briefing “Femicide, its causes and recent trends: What do we know?” (2021), schat het UNODC dat in 2017 87.000 vrouwen opzettelijk zijn gedood, van wie 58% door intieme partners of familieleden werd vermoord, dus 50.300. Bovendien, volgens de rate per 100.000 vrouwelijke bevolking, heeft Afrika het hoogste aandeel (3,1), gevolgd door de Amerika’s (1,6), Oceanië (1,3), Azië (0,9) en Europa (0,7) (Corradi, 2021:3). Dit zijn de meest recente wereldwijde gegevens van betrouwbare bronnen. Zoals benadrukt in de briefing, zijn de meeste van de cijfers die momenteel als de meest betrouwbare worden beschouwd al behoorlijk verouderd, tot vijf jaar oud. Het berekenen van recentere cijfers is uitdagend of niet mogelijk, aangezien er ernstige hiaten zijn in gegevens uit specifieke landen en onregelmatige gegevensinvoer. Bovendien was de COVID-19 pandemie een van de grootste uitdagingen voor het verkrijgen van gegevens.
Volgens Corradi (2012:5), rekening houdend met de rate per 100.000 van de vrouwelijke bevolking, heeft Letland het hoogste percentage in Europa (4,08), terwijl Finland, Griekenland en Italië de laagste hebben (respectievelijk 0,33, 0,36 en 0,36). Gegevens zijn afkomstig uit de 2019 UNODC dataset.
Het dramatische gebrek aan actuele en systematische gegevens vertegenwoordigt een probleem, niet alleen vanuit het oogpunt van juridische implementatie en effectieve interventies, maar ook vanuit sociaal en cultureel oogpunt. Geweld tegen vrouwen wordt vaak ondergerapporteerd: minder dan 40% van de vrouwelijke slachtoffers meldt hun gevallen of zoekt hulp (UN Women, 2021). Dit veroorzaakt een statistische onderschatting van vormen van geweld tegen vrouwen en meisjes, vooral in gevallen waarin overheidsinstanties de gegevensverzamelaars zijn (Corradi, 2021). Zoals benadrukt door Corradi (2021) in haar rapport, draagt de wijdverbreide ondervertegenwoordiging van het fenomeen femicides bij aan ontkenning en onwetendheid over het probleem zelf en de dramatische omvang ervan, wat leidt tot toename van misbruik en geweld. Een ander probleem dat uit het rapport naar voren komt, wordt vertegenwoordigd door de aanwezigheid van culturele en bureaucratische obstakels voor de registratie in officiële nationale statistieken van gewelddadige sterfgevallen van vrouwen als “femicides”. Dit fenomeen draagt bij aan de statistische ondervertegenwoordiging en ontkenning van femicides. Volgens de auteur omvatten deze belemmeringen: “ontkenning en desinteresse in het probleem; pure onderschatting van de omvang ervan, wat zich vertaalt in verkeerde rapportage; of gebrek aan middelen en multi-agency coördinatie om gender zichtbaar te maken in moeilijk te veranderen rapportagepraktijken (een typisch voorbeeld is gebrek aan communicatie tussen lokale mortuariumregisters en nationale statistische bureaus).” (Corradi, 2021:4).
In de volgende tabellen kunt u het aantal vrouwelijke slachtoffers van opzettelijke moord per subregio van Europa zien (Bron: Corradi (2021: 25), UNODC, Homicide Statistics, 2019. * De rate verwijst naar het meest recente jaar beschikbaar.)
Zoals weergegeven in de tabellen, zijn de Europese landen met de hoogste percentages vrouwelijke slachtoffers van opzettelijke moord per 100.000 vrouwelijke bevolking, met gegevens die ten laatste in 2019 zijn bijgewerkt, Letland, de Russische Federatie, Montenegro en België. De landen met de laagste percentages worden vertegenwoordigd door Ierland, Italië, Griekenland, Polen en Nederland.
Risicofactoren
De factoren die bijdragen aan gendergerelateerd geweld en daardoor aan hoge femicidepercentages, kunnen worden geïdentificeerd in sociale fenomenen die op macroschaal wijdverbreid zijn, zoals systemische genderongelijkheid in samenlevingen, veelvoorkomende culturele vooroordelen en gewoonten, en het gebrek aan emotionele en seksuele voorlichting (Sen, 2022).
Volgens Corradi (2021:2) zijn dit enkele elementen die specifiek zijn voor femicides: vrouwen worden onevenredig vaak door mannen vermoord. Het UNODC schatte dat in 2017 87.000 vrouwen opzettelijk werden gedood, en ongeveer 90% van de verdachten was mannelijk (UNODC, 2018). Vrouwen worden meestal gedood in de context van intieme of familiale relaties. Femicideslachtoffers hebben eerder gendergerelateerd geweld ervaren. De meeste femicidegevallen vinden plaats als de laatste fase van interpersoonlijk of huiselijk geweld. De sociale kwetsbaarheid van vrouwen, juridische ongelijkheid en belemmerde toegang tot onderwijs, wat leidt tot genderongelijkheid, stereotypen en sociale discriminatie, zijn drijfveren voor gendergerelateerd geweld en femicide. Aangezien deze culturele en sociale factoren op lange termijn significant kunnen variëren, is de snelheid waarmee vrouwen worden gedood doorgaans stabieler dan die van mannen (UNODC, 2018). Bovendien, volgens Stamatel (2014), neemt het aantal vrouwen dat wordt gedood toe naarmate het totale aantal moorden afneemt. Aangezien het fenomeen van femicides context- en genderspecifiek is, hebben beleidsmaatregelen die effectief het doden van mannen verminderen geen invloed op femicide. Hierdoor blijft het aantal femicides stabiel of neemt zelfs toe (Stamatel, 2014). Het is belangrijk om de relevantie van maatschappelijke verantwoordelijkheden bij het omgaan met het fenomeen van femicide te benadrukken. Corradi (2021) maakt een vergelijking op basis van gender in blootstelling aan geweld: “Terwijl de oorzaken van mannelijke slachtofferschap voornamelijk verband houden met niveaus van sociaal-economische ontwikkeling en worden vergemakkelijkt door alcohol- en drugsmisbruik, is vrouwelijk slachtofferschap nauwer verbonden met de structurele kenmerken van samenlevingen, zoals genderrollen en status, evenals genderongelijkheid. Vrouwen blijven het zwaarst getroffen door slachtofferschap vanwege genderstereotypen en ongelijkheid.” 2021: 2).
Fenomenen zoals armoede, juridische beschermingslacunes en genderongelijkheid zijn sterk met elkaar verbonden en beïnvloeden elkaar wederzijds. Volgens de EU Monitor hebben de meeste EU-landen wetten die geweld tegen iemand vanwege gender of seksuele geaardheid aanpakken, maar het ontbreken van een gemeenschappelijke definitie van gendergerelateerd geweld en gemeenschappelijke regels om het probleem aan te pakken draagt bij aan het voortduren van het probleem. Daarom heeft het Europees Parlement herhaaldelijk opgeroepen tot nieuwe EU-wetgeving hierover. Vrouwen en meisjes zijn de belangrijkste slachtoffers, maar het kan ook mannen treffen. LGBTIQ+ personen worden ook vaak geviseerd. Dit heeft negatieve gevolgen op individueel niveau, binnen het gezin, de gemeenschap en op economisch vlak. Bovendien is volgens de Wereldbank genderongelijkheid een wereldwijd wijdverbreid probleem dat financiële beperkingen voor vrouwen bepaalt, wat een belangrijke rol speelt in hun blootstelling aan misbruik en geweld. “In 59 landen zijn er geen wetten tegen seksuele intimidatie op het werk. Myanmar, Oezbekistan en Armenië behoren tot de 46 landen waar geen wettelijke bescherming tegen huiselijk geweld bestaat. […] Landen waarvan de wetgeving discrimineert tegen vrouwen en geen gendergelijkheid bevordert, lijden economisch. […] Het verband tussen de strijd tegen armoede en gendergelijkheid is sterk.” (De Wereldbank, 2015, online opiniestuk gerelateerd aan het rapport Women, Business and the Law 2016).
Opmerkelijk is dat in landen met zeer traditionele sociale systemen sociale fenomenen die bijdragen aan de empowerment van vrouwen, zoals het weigeren van traditionele genderrollen, het betreden van de arbeidsmarkt en echtscheiding, risicofactoren kunnen zijn voor femicides (Stamatel, 2014). Volgens hetzelfde onderzoek vertegenwoordigen politieke en juridische hervormingen met betrekking tot vrouwenrechten en collectieve status een beschermende factor.
Bovendien benadrukt Corradi (2021) een interessant aspect: de enquête van het Europees Agentschap voor Fundamentele Rechten uit 2014 toonde aan dat er nog steeds hoge percentages geweld tegen vrouwen en meisjes (VAWG) bestaan in Noord-Europese landen, zelfs als ze de hoogste gendergelijkheidsindexen ter wereld hebben. Deze schijnbare paradox wordt door de auteur aangepakt door te stellen dat “Hoewel gendergelijkheid belangrijk is, dit niet rechtstreeks VAWG verklaart (Ivert et al., 2019)” (2021:10). Gendergerelateerd geweld is verweven met verschillende factoren die op individueel en interpersoonlijk niveau bestaan, zoals fysiek en seksueel misbruik in de kindertijd, onderwijs, drinkgedragpatronen en de kwaliteit van sociale banden in de buurt (Corradi, 2021:10; Ivert et al., 2019).
Wat nieuw is in de implementatie van bescherming tegen gendergerelateerd geweld in de EU
Volgens het rapport over gendergelijkheid in de EU 2024 van de Europese Commissie, “Op 6 februari 2024 werd een voorlopige politieke overeenkomst bereikt over het Commissievoorstel voor een richtlijn ter bestrijding van geweld tegen vrouwen en huiselijk geweld. De Richtlijn is een mijlpaal: het eerste allesomvattende juridische instrument op EU-niveau om geweld tegen vrouwen en huiselijk geweld aan te pakken.” (2024: 4). Het rapport geeft ook een overzicht van de huidige nationale wetgeving en beleidsmaatregelen in de Europese Unie om gendergerelateerd geweld te bestrijden. Hier zijn enkele van de meest relevante voorbeelden.
Litouwen heeft een nieuwe nationale wet aangenomen inzake bescherming tegen huiselijk geweld, die geldig is vanaf 1 juli 2023. Deze wet zal maatregelen implementeren ter verbetering van de bescherming van overlevenden van huiselijk geweld en een interinstitutioneel samenwerkingsmechanisme op nationaal en lokaal niveau tussen de politie, gespecialiseerde hulpcentra, kinderbeschermingsdiensten, ziekenhuizen, vertegenwoordigers van gemeenten en andere instellingen.
Het parlement in Nederland stemde in juni voor een nieuwe wet op seksuele misdrijven. Met deze wet wil de regering slachtoffers van seksuele misdrijven beter beschermen. De wet verduidelijkt wat een misdrijf vormt en breidt de lijst van seksueel grensoverschrijdend gedrag uit. Bovendien zal Nederland vanaf 1 juli 2024 officieel en wettelijk erkennen dat seks zonder toestemming verkrachting is, en wordt daarmee het 17e land van de 31 Europese staten die Amnesty International heeft geanalyseerd. De Eerste Kamer verwijderde de eis dat verkrachting fysiek geweld, dreiging of dwang moet inhouden. Het proces om deze wet aan te nemen werd gefaciliteerd door Amnesty International Nederland.
Finland keurde een nieuwe wetgeving op zedendelicten goed die op 1 januari 2023 van kracht werd. Opmerkelijk is dat de wet een bredere definitie van verkrachting introduceert, die niet langer het gebruik van geweld of dreiging van geweld en het narratief van een weerloos slachtoffer vereist. Volgens de nieuwe wet wordt elke niet-consensuele seksuele handeling als verkrachting beschouwd.
In Bulgarije heeft het parlement een wijziging van het Wetboek van Strafrecht goedgekeurd die zwaardere straffen oplegt voor fysiek geweld.
Na een staatsonderzoek in Malta naar de femicide van Bernice Cassar, die door haar partner werd vermoord terwijl zij wachtte op politieactie vanwege een schending van een beschermingsbevel, heeft de Maltese regering verschillende aanbevelingen uit het onderzoeksrapport in praktijk gebracht. Malta richtte op 29 november 2023 zijn eerste huiselijk geweld-centrum op, na de introductie van de derde nationale strategie inzake gendergerelateerd geweld en huiselijk geweld (2023-2028).
In België keurde het parlement op 29 juni 2023 een nieuwe wet goed, bekend als “de Stop Femicide Wet”. Dit is geen strafrechtelijke wet, maar een kaderwet die een reeks hulpmiddelen biedt voor monitoring en preventie van femicides. België wordt daarmee het eerste Europese land dat een uitgebreid wettelijk kader aanneemt om dit fenomeen te voorkomen en te bestrijden.
Ten slotte keurde Polen op 15 augustus 2023 de “Anti-Geweld Wet 2.0” goed, met wijzigingen om de bestaande wetgeving ter voorkoming van huiselijk geweld te versterken. De maatregelen breiden de bescherming uit naar degenen die economisch geweld en cybergeweld hebben ondergaan. De term “gezinsgeweld” werd vervangen door “huiselijk geweld” en de wet bepaalt dat minderjarigen als slachtoffers moeten worden behandeld wanneer zij getuige zijn van geweld.
Preventie en verdere acties: wat kan er nog meer gedaan worden?
Het Centre for Research & Education on Violence Against Women & Children (CREVAWC) behandelt de kwestie met de volgende vier hoofdacties om femicides te beëindigen op het GBV Learning Network: data en documentatie verrijken, preventie verbeteren, bewustzijn vergroten en het juridische beschermingsgat aanpakken met wetgevende en beleidsmatige hervormingen.
UN Women stelt in hun online artikel “Take action: 10 ways you can help end violence against women” hun interpretatie voor van de belangrijkste elementen om gendergerelateerd geweld te voorkomen en te bestrijden, en ze kunnen als een anti-femicide manifest worden beschouwd:
– Luister naar en geloof overlevenden;
– Leer de volgende generatie en leer van hen;
– Roep op tot passende reacties en diensten;
– Begrijp toestemming;
– Leer de tekenen van misbruik en hoe je kunt helpen;
– Begin een gesprek;
– Sta tegen verkrachtingscultuur;
– Financier vrouwenorganisaties;
– Houd elkaar verantwoordelijk;
– Ken de data en eis meer ervan.
En als laatste, het 2024-rapport van de Europese Commissie over gendergelijkheid in de EU benadrukt, naast andere elementen, verschillende factoren die kunnen bijdragen aan een positieve transformatie richting verbeterde gendergelijkheid. Het rapport benadrukt het belang van het opbouwen van een gendergelijke economie, het dichten van de genderzorgkloof, het aanpakken van de loonkloof en pensioenkloof tussen mannen en vrouwen, het betrekken van meer vrouwen in politieke besluitvorming en de diffusie van gender mainstreaming als een strategische aanpak om een genderperspectief te integreren “in elk aspect van beleid, planning en besluitvormingsprocessen. Gender mainstreaming maakt gendergelijkheid een integraal onderdeel van brede of sectorale beleidsmaatregelen, wetgevende initiatieven of financieringsprogramma’s” (2024:53), en intersectionaliteit. Het is cruciaal te vermelden dat intersectionaliteit vooral belangrijk is, aangezien vrouwen van kleur, vrouwen met een migranten- of asielachtergrond, vrouwen met een handicap, trans- en queer vrouwen, en vrouwen die deel uitmaken van minderheden, aanzienlijk meer kans hebben op samengestelde discriminatie dan hun cis-witte tegenhangers.
Conclusies
De les van de afgelopen jaren is vrij duidelijk: zelfs als we positieve veranderingen in wetgeving en beleid in de EU zien, hebben we nog veel werk voor de boeg. Zoals benadrukt in het 2024-rapport over gendergelijkheid in de EU, zien we een dramatische ideologische terugslag vertegenwoordigd door de groei van anti-feministische bewegingen in Europa en wereldwijd. Zoals blijkt uit de 2023 UN Gender Social Norms Index, die vooroordelen en biases tegen vrouwen kwantificeert in de dimensies van politiek, onderwijs, economie en fysieke integriteit, heeft bijna 90% van de ondervraagden fundamentele biases tegen vrouwen.
Hoe kunnen we deze reflectie afsluiten? Als individuen, professionals en geleerden moeten we blijven strijden voor een rechtvaardigere en gelijkere wereld met onze eigen middelen, zoals op onderzoek gebaseerde oplossingen, het stemrecht, burgerlijke ongehoorzaamheid, collectieve actie, informatie, educatie en zusterschap.
Funded by the European Union. Views and opinions expressed are however those of the author(s) only and do not necessarily reflect those of the European Union or the Directorate General for Communications Networks, Content and Technology. Neither the European Union nor the granting authority can be held responsible for them.
Raffia 