Vrouwen voor het voetlicht – Stichting 1001-vrouwen

Door Els Kloek

Als historica houd ik me sinds jaar en dag bezig met het zichtbaar maken van vrouwen in het verleden. Vrouwen kwamen zelden in de geschiedenisboekjes voor. Al in mijn studietijd vond ik dat daar wat aan moest gebeuren. Ik specialiseerde me daarom in de geschiedenis van vrouwen. In de loop van mijn wetenschappelijke carrière begon ik dat specialisme steeds meer als een last te ervaren. ‘Vrouwengeschiedenis’ is in feite een onmogelijk specialisme, want het betreft de helft van de mensheid. Uiteraard is er met behulp van het begrip ‘gender’ veel nuttig werk te verrichten om de ongelijkheid en de vooringenomenheid in de geschiedschrijving ter discussie te stellen. Ik wilde echter niet discussiëren, maar doen. Ik wilde die vergeten vrouwen zichtbaar maken. Eigenlijk was mijn missie altijd heel simpel: dat er een grote achterstand was die ingehaald moest worden én dat het dan om meer moest gaan dan de strijd om gelijke rechten. Ook vrouwen hebben recht op individualiteit en diversiteit. En dát is wat ik met mijn project wil uitdragen. Vrouwen… het zijn net mensen!

Vier vrouwen hebben mij mateloos geïnspireerd. Annie M.G. Schmidt was mijn favoriete schrijfster toen ik klein was, Judith Leyster was een zeventiende-eeuwse schilderes met een eigen werkplaats en kunsthandel die me op het idee bracht om levens over bijzondere vrouwen te gaan verzamelen, Kenau Simonsdr. Hasselaer was de eigenares van een scheepstimmerwerf die in de zestiende eeuw meevocht op de muren van Haarlem en me nog altijd intrigeert, en Mej. Isabella van Eeghen was een Amsterdamse archivaris die me de liefde voor archiefonderzoek heeft bijgebracht. Mijn vier ‘inspiratiebronnen’ staan nu allemaal met een lemma in 1001 Vrouwen uit de Nederlandse geschiedenis, het vuistdikke naslagwerk dat in 2013 verscheen en onlangs door de lezers van Historisch Nieuwsblad is verkozen tot ‘beste geschiedenisboek aller tijden’. Het boek bevat korte levensbeschrijvingen van, zoals de titel al zegt, 1001 vrouwen, van ongeveer 300 na Chr. tot nu. Het project 1001 Vrouwen heeft dus een snaar bij het publiek geraakt. Een verklaring voor het succes is dat het boek voorziet in een leegte in onze collectieve historische kennis. Maar dat niet alleen. Het bijzondere van het boek is dat het zonder omhaal van woorden en zonder belerende boodschappen over onrecht of onderdrukking juist de kracht, vindingrijkheid en diversiteit van vrouwen laat zien. Eindelijk zijn vrouwen de werkelijke hoofdpersoon en niet langer ‘de eeuwige ander’.Dat heeft een bevrijdende werking. Het project is een nieuwe stap in de richting van gelijkheid tussen mannen en vrouwen.

campagnebeeld crowdfunding 1001 vrouwen

Sterke schouders

Het boek werd zo’n overweldigend succes dat de beslissing om aan een vervolg te werken snel gemaakt was. Sinds 2014 werk ik daarom met een klein redactieteam en honderden auteurs aan het vervolg: 1001 Vrouwen in de twintigste eeuw. Opnieuw beperken we ons tot Nederlandse vrouwen (inclusief vrouwen uit Nederlands-Indië, Suriname en de Antillen). Een dwingend criterium is dat ze gestorven zijn. We verzamelen immers levensbeschrijvingen, en die kun je pas maken als het leven voltooid is.

Inmiddels zijn binnen het project al zo’n 1800 vrouwenlevens verzameld, en hun aantal groeit dagelijks. Juist de optelsom van al die individuele vrouwen (want ik geloof heilig in de kracht van het getal) toont hun diversiteit. Wij staan op de schouders van al die vrouwen die hun talent wilden ontplooien terwijl ze zoveel hindernissen hadden te overwinnen. Ze leefden in een mannenwereld waarin voor hen heel veel deuren gesloten waren. De universiteit, de kerk, het leger, het stadsbestuur, het gilde, het genootschap, de beurs, alle mogelijke disciplines: tot voor kort waren deze en vele andere instituties voor hen niet-te-nemen vestingen. Neem bijvoorbeeld de vrouwen die ergens ‘de eerste’ in waren van apotheker Charlotte Jacobs in 1882 tot dierenarts Jeanne Voet in 1930, van advocaat Adolphine Kok in 1903 tot burgemeester Truus Beliën in 1946 en van predikant Anna Zernike in 1911 tot partijvoorzitter Haya van Someren-Downer in 1969.

Dit zijn slechts zes van de circa 1800 vrouwenlevens die we nu hebben verzameld. Mensen vragen me heel vaak naar mijn favorieten, maar door dat overweldigende aantal heb ik in toenemende mate last van keuzestress. Al die honderden vrouwen, ze zijn me allemaal zeer dierbaar. Historici zijn nog altijd geneigd vrouwen te zien als een aparte (bijna onhistorische) categorie. Met de hete adem van vrouwengeschiedenis en genderstudies in hun nek is er uiteraard wel wat in die grondhouding veranderd, maar toch zijn vrouwen nog steeds niet wezenlijk geïntegreerd in het collectieve beeld van het verleden. Ik noem dat graag het ‘smurfin-effect’: in het smurfendorp wemelt het van alle mogelijke smurfen, maar één smurfin moet volstaan als vertegenwoordigster van de hele vrouwelijk sekse. Dit project laat zien hoe achterhaald die houding is. En wat betreft die ‘keuzestress’: soms voel ik me een moeder van zo’n 1800 kinderen. Of beter kan ik zeggen: dochter van 1800 moeders!

Het nieuwe boek, ontworpen door de gerenommeerde ontwerpster Irma Boom, verschijnt in het najaar van 2018 en zal opnieuw zo’n 1550 pagina’s dik zijn. Maar zover zijn we nu nog niet. We moeten nog ruim tweehonderd vrouwenlevens beschrijven om weer op het mooie getal 1001 te komen. Ook de financiering is nog niet rond. De Stichting 1001-Vrouwen voert een crowdfundingscampagne waarin belangstellenden een van onze 1001 vrouwen kunnen ‘adopteren’.

elskloek 3

 

 

Els Kloek

Els Kloek noemt zichzelf een onderneemster in geschiedenis. Met 1001 Vrouwen wil ze historische vrouwen voor het voetlicht brengen. Dat doet ze aan de hand van vrouwen die ooit invloedrijk, beroemd of berucht waren, maar nu meestal zo goed als vergeten zijn. Het artikel is een bewerking van een lezing gehouden bij Talent naar de Top.

 


Een oproep aan alle lezers van Raffia: steun 1001 Vrouwen en doe mee aan de crowdfunding! Vergeet nooit dat wij staan op de sterke schouders van deze voorgangsters. Zij verdienen het om aan de vergetelheid ontrukt te worden, dus help dit monumentale boek te realiseren! Alle beetjes helpen. Voor meer informatie, zie de website www.1001-vrouwen.nl